ASTIMDA RİSK FAKTÖRLERİ

Astım kompleks mekanizmalar ve bunların etkileşimi ile ortaya çıkan, gelişiminde kişisel ve çevresel faktörlerin rol aldığı bir hastalıktır. Literatürde astım risk faktörleri ile ilgili ülkemizden 2000-2023 yılları arasında 52 makaleye rastlanmıştır. En çok makale 2020 yılında yapılmıştır. Bu makalelerin yıllara göre dağılımı Grafik-1’de verilmiştir.

Grafik-1: Ülkemizden 2000-2023 yılları arasında astımda risk faktörleri ile ilgili yayımlanan makale sayılarının yıllara göre dağılımı

KİŞİSEL FAKTÖRLER

Genetik / Epigenetik

Astım birden çok gen ile ilişkili olduğu ortaya konmuş çok faktörlü bir hastalıktır. Atopik birinci derece akrabada hastalık varlığı ya da herhangi bir atopik hastalığa sahip olmanın alerjik hastalıkların görülme sıklığı üzerinde önemli etkileri olduğu gösterilmiştir (1).Ülkemizde yapılan çalışmalarda astım gelişiminden sorumlu olduğu düşünülen genlerin yanı sıra astımdan koruduğu ortaya konmuş genotipler çalışılmıştır. (Tablo 1)

Obezite

Obezite astım gelişiminde önemli bir risk faktörüdür. Yakın zamanda yayımlanan ve ülkemizde bu konudaki en geniş hasta popülasyonuna sahip olan (36 merkez - 2053 hasta) Türkiye Astım Kayıt Çalışmasında hastaların 619’unun (%32.2) obez olduğu saptanmıştır (8). On dört merkezden 1400 hastayı içeren PHENOTURK çalışmasında da erişkin astımlıların %36’sının obez olduğu ve obezitenin en önemli komorbiditelerden biri olduğu gösterilmiştir (9). Erişkin astımlı 405 hastayı içeren çalışmada hastaların %43.2’sinin obez ve %32’sinin aşırı kilolu olduğu izlenmiştir (10). Aydın ve arkadaşlarının çalışmasında hastaların %65.3’ünün fazla kilolu/obez olduğu bildirilmiştir (11). Diğer bir çalışmada astımlıların %36’sının obez olduğu ve obez astımlıların normal kilolu astımlılara göre daha düşük FEV1 değerlerine ve daha geç başlangıçlı astım fenotipine sahip olduğu gösterilmiştir (12). 

Kılıç ve arkadaşlarının 81 kadın astım hastayı içeren çalışmasında obez astımlılarda serum leptin düzeylerinin obez olmayanlara göre anlamlı derecede yüksek olduğu, yüksek vücut kitle indeksinin zayıf astım kontrolüne katkıda bulunan tek önemli faktör olduğu gösterilmiştir (13). 

Stabil persistan astımı olan 51 hasta ve 36 sağlıklı kontrolü içeren bir çalışmada ghrelin ve obestatin seviyeleri ve ghrelin/obestatin oranının stabil astımlı hastalar ve kontrol grubu arasında benzer olduğu; vücut kitle indeksi ve bel çevresinin benzer olsa da astım hastalarında insülin direncini gösteren HOMA-IR skorunun anlamlı derecede yüksek olduğu gösterilmiştir (14). 

Obez hastalarda solunum fonksiyon testi parametrelerinin daha düşük olduğu, astım kontrol testi skorlarının VKİ, bel çevresi ve bel-kalça oranı ölçümlerinin artmasıyla önemli ölçüde azaldığı saptanmıştır (15). 

Cinsiyet

Cinsiyetin astım sıklığı üzerine etkisi yaşamın farklı dönemlerinde değişkendir. Çocukluk döneminde astım erkeklerde daha sık görülürken ergenlik döneminde erkeklerde astım sıklığı azalır. Erişkin dönemde astım sıklığı kadınlarda erkeklere göre belirgin şekilde yüksek hale gelir. Ülkemiz verileri de benzer özelliktedir (8, 9, 16-18). Astım Kayıt çalışmasında hastaların yaklaşık ¾’ünün (%74.8) kadın cinsiyette olduğu gösterilmiştir (8). PHENOTURK çalışmasında da benzer şekilde erişkin astımlıların %75.3’ü kadın cinsiyettedir (9). Dursun ve arkadaşlarının çalışmasında da 242 astımlı hastada kadın cinsiyet sıklığı %77.3 olarak bildirilmiştir (16). Diğer bir çalışmada da 1916 bireyde astım prevalansı ve risk faktörlerini değerlendirilmiş ve kadınlarda astım sıklığı erkeklerden yüksek bulunmuştur (%3.4 vs. %1.7; p<0.05) (17). Astım prevalansını ve risk faktörlerini değerlendiren diğer bir çalışmada kadın cinsiyet bağımsız bir risk faktörü olarak saptanmış ve kadın cinsiyetin astım gelişimini 1.6 kat arttırdığı gösterilmiştir (18).

ÇEVRESEL FAKTÖRLER

Alerjenler

Allerjik duyarlanma astım için kuvvetli bir risk faktörüdür. Ülkemizde erişkin astımına bir pencere açan Astım Kayıt Çalışmasında hastaların çoğunun alerjik olduğu gösterilmiştir (65.3%) (8). Erişkin astımlılarda aeroallerjen duyarlılığını değerlendiren çalışmada hastaların %18'inin tekli ve çoğunluğunun ise (%57) çoklu duyarlı olduğu gösterilmiştir. En sık tespit edilen aeroallerjenler ev tozu akarları (%56.2), küfler (%37.4)ve polenler (%32.9) olarak bildirilmiştir. Çoklu alerjen duyarlılığı olan astımlı hastaların, mono duyarlılığı olan astımlılara göre daha iyi astım semptom kontrolüne ve daha hafif astım şiddetine sahip olduğu gösterilmiştir (19). Diğer bir çalışmada astım olgularının %54.9’unun atopik olduğu ve en yaygın alerjenlerin akar (%37.2) ve polenler (%36.3) olduğu bildirilmiştir (20). 

İç Ortam Alerjenleri

  1. Ev Tozu Akarları

Ev tozu akarları en önemli iç ortam alerjen kaynağıdır. Ülkemizde yapılan 114 erişkin astım hastasını içeren bir çalışmada ev tozu akarı alerjisi %37.7 olarak izlenmiştir (21). Ediger ve arkadaşlarının çalışmasında allerjik rinit ve astımlı hastalarda en sık görülen duyarlılaştırıcı aeroalerjenin ev tozu akarı olduğu bildirilmiştir (22).  Mevsimsel rinit hastalarında astım gelişimi için risk faktörlerini değerlendiren bir çalışmada, herhangi bir alerjen duyarlılığı olmayan veya sadece ev tozu akarı duyarlılığı olan gruplar en yüksek astım prevalansına sahipken, mono-polen duyarlılığı olan mevsimsel rinit hastalarında astım da dahil olmak üzere eşlik eden bir alerjik hastalığın bulunma olasılığı düşük bulunmuştur (23). Akpınar ve arkadaşlarının çalışmasında ev tozu akarı duyarlılığı %58.3 olarak bulunmuştur. Ayrıca en az bir depo akarı türüne karşı duyarlılık %61.7 olarak tespit edilmiştir. Standart deri testi paneline göre duyarlılık saptanmayan olguların %22.7’sinde de en az bir depo akarı türüne deri testi duyarlılığı gösterilmiştir (24).

  1. Hamamböceği

Hamam böceğine maruz kalmanın astım ve allerjik rinitli hastalarda önemli bir kaynak olduğu bilinmektedir. Ülkemizde yapılan 114 erişkin astım hastasını içeren bir çalışmada hamamböceği duyarlılığı %20.2 olarak izlenmiş olup, bu duyarlılığın hafif astımlılarda ve kadın cinsiyette daha yaygın olduğu gösterilmiştir. Türk toplumunda astımlı hastalarda tek başına veya akar duyarlılığıyla birlikte hamam böceği duyarlılığının yüksek oranda olduğu; akar ve hamam böceği arasındaki çapraz reaktivite nedeniyle ev tozu akarı alerjisi olan hastalarda hamam böceği duyarlılığının araştırılması gerektiği vurgulanmıştır (21). Astım prevalansını ve risk faktörlerini değerlendiren diğer bir çalışmada hamam böceği maruziyeti bağımsız bir risk faktörü olarak saptanmış ve astım gelişimini 1.27 kat arttırdığı gösterilmiştir (18). Karadoğan ve arkadaşlarının çalışmasında hamamböceği duyarlılığı %18.3 olarak bildirilmiştir (19).  Diğer bir çalışmada hamam böceği alerjisi ile HLA Class II antijenleri arasında olası bir ilişki gözlenmiştir (25).

  1. Evcil Hayvanlar (Kedi ve Köpek)

Ülkemizde petshop çalışanlarında yapılan bir çalışmada meslek ilişkili semptomlar tanımlanmış olmakla birlikte, testlerde pozitiflik bulunamamıştır. Her geçen yıl evcil hayvan besleme alışkanlığı artmakla birlikte, atopik kişilerde kedi/köpek antijenleri ile deri prick testi pozitifliği %25.8 gibi oldukça yüksek bir oranda bulunmuştur. Semptomatik olgularda oran artarken, çocukluk çağında evde hayvan besleme öyküsüyle, duyarlıkta bir artış saptanmamıştır (26). Astım prevalansını ve risk faktörlerini değerlendiren diğer bir çalışmada evde kedi beslemek bağımsız bir risk faktörü olarak saptanmış ve bunun astım gelişimini 3.09 kat arttırdığı gösterilmiştir (18). Üniversite öğrencilerinde yürütülen bir çalışmada çocuklukta evcil hayvan temasının astım riskini arttırdığı saptanmıştır (27).

  1. Küf Mantarları

Mantarlarla temas, astım gelişimine ve ataklara yol açabilir. Ülkemizde yapılan bir çalışmada astımlı hastaların evlerinde 20 farklı küf mantarı türü izole edilmiş ve tanımlanmıştır. En sık Penicillium (%27.9), Cladosporium(%26.3), Aspergillus (%14.7) ve Alternaria (%13.1) saptanmıştır (28). Ceylan ve arkadaşlarının çalışmasında astımlılarda atopi varlığı ve ev koşulları araştırılmış, son bir yılda astım atağı nedeniyle hastaneye başvuru sıklığında, semptomların sıklığı ve şiddetinde, inhaler steroid dozunda ve iç mekandaki küf sporlarının miktarında farklılık saptanmamıştır. İç mekan havasında küf sporlarının daha yüksek konsantrasyonuna sahip astımlıların küf mantarlarına karşı daha fazla alerjisi olduğu ve nispeten daha yüksek dozlarda inhaler steroidlere ihtiyaç duydukları görülmüştür (29). Diğer bir çalışmada küfe duyarlı astımlı hastalarının astım semptom kontrolünün daha iyi olduğu gösterilmiştir (30).

Dış Ortam Alerjenleri esasen Polenlerdir

Afyon'da havadaki polen taneleri iki yıllık bir süre (1999 - 2000) boyunca incelendiğinde en sık Pinus, Gramineae, Cupressaceae, Platanus, Chenopodiaceae/Amaranthaceae türleri olduğu tespit edilmiştir. Polen tanelerinin en yüksek seviyesi mayıs ayında görülmüştür (31). Ediger ve arkadaşlarının çalışmasında alerjik rinit ve astım birlikteliği olan hastalarda en sık görülen aeroallerjen ev tozu akarı iken, yalnızca allerjik rinitli hastalarda ise polenlerin en sık görülen alerjen olduğunu ortaya konulmuştur. Çim ve zeytin polenine karşı duyarlılık, hafif astımlılarda orta ve şiddetli astımlılara göre daha yüksek bulunmuştur (22). 

Sigara

Ülkemizde astım fenotiplerini değerlendiren bir çalışmada hastaların %34’ünde sigara içme öyküsü (%22 sigarayı bırakmış, %12 aktif içici) tespit edilmiştir (9). Yakın zamanda yayımlanan Astım Kayıt Çalışmasında erişkin astımlı hastalarda aktif sigara içme oranı %11.4 olarak bildirilmiştir (8). Astımlı sigara içenlerin görülme sıklığını araştıran diğer çalışmada halen ve geçmişte sigara içme prevalansı sırasıyla %11.4 ve %15.1 olarak bildirilmiş ve sigara içme oranları erkeklerde ve genç astımlılarda kadınlara ve yaşlı astımlılara göre daha yüksek bulunmuştur (32). AIRET çalışmasında yetişkin astımlıların %31.3'ünün halen sigara içtiği, %10.7'sinin ise daha önce sigara içtiği bildirilmiştir (33). Üniversite öğrencilerinde yürütülen bir çalışmada sigara içmenin ve çocuklukta pasif sigara maruziyetinin astım riskini arttırdığı gösterilmiştir (27). Yetişkinlerde astım prevalansı ve risk faktörlerini değerlendiren diğer bir çalışmada astım semptomlarının görülme sıklığı, sigara içenlerde içmeyenlere göre anlamlı derecede yüksek bulunmuştur (p< 0.001). Öksürük, hırıltı ve dispne gibi semptomların sigara miktarı arttıkça daha yüksek olduğu gösterilmiştir (17). Alerjik rinitli hastaların sigara içme tutumlarını astım ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı ile karşılaştıran farklı bir çalışmada astım hastalarında sigara içme sıklığı %11 olarak bildirilmiştir (34). Diğer bir çalışmada çoklu regresyon analizinde sigara içmenin astım için bağımsız bir risk faktörü olduğu ve sigara içimi ile astım prevalansının 2.23 kat arttığı gösterilmiştir (18). 

Meslek Astımına Neden Olan Faktörler

Yetişkin astım hastaları için meslek önemli risk faktörlerinden biridir. Meslek, astım gelişiminde risk faktörü olabileceği gibi astımlı bireylerde hastalığın kötüleşmesinin ve kontrol altına alınamamasının sebebi de olabilir. Ülkemizde yetişkin astımlı hastalarda kuaförler, temizlik, kot ağartma, seramik, dökümhane ve mevsimlik tarım işçileri arasında meslek astımı sıklığını araştıran çalışmalar dikkat çekmiş olup bu çalışmalar ve en önemli bulguları Tablo 2 ’de verilmiştir (35-40).

İç ve Dış Ortam Hava Kirliliği

İç ve dış ortam hava kirliliği astım gelişimine neden olmanın yanı sıra astımın kötüleşmesi ve kontrolsüz astım vakalarında artış ile de ilişkilidir. Ülkemizden yapılan çalışmaların daha çok dış ortam hava kirliliği ile ilişkili olduğu; ozon, nitrojen dioksit, sülfür dioksit gibi kirleticiler ile ilgili araştırmaların çoğunlukta olduğu görülmüştür (41-47). Ayrıca ev içi faktörler gibi bazı mikro çevresel özelliklerin de önemli rol oynadığı; gecekondu tipi bir evde yaşamanın, ısıtma veya pişirme malzemesi olarak odun veya biyomas kullanımı gibi barınma koşullarının bir veya daha fazla alerjik hastalıkla ilişkili olduğu bildirilmiştir (1). (Tablo 3) 

Jeo-iklim etkileri

Türkiye'deki genel yetişkin popülasyonda alerjik hastalıkların görülme sıklığına jeo-iklimsel faktörlerin etkisini değerlendiren ilk çok merkezli çalışma olan PARFAIT çalışmasında, bazı coğrafi iklimsel değişkenlerin yetişkin popülasyonda özellikle astım ve hırıltı ile ilişkili olduğunu göstermiştir. Ortalama yıllık sıcaklığın, her iki cinsiyette de astım ve hırıltı prevalansı ile anlamlı düzeyde ilişkili olduğu saptanmıştır. Kadınlarda astım, havadaki ortalama yıllık nem ile ilişkili bulunmuştur (48). Türkiye Astım Kayıt Çalışmasında erişkin astım hastalarında alerjik özelliklerin bölgelere göre farklılık gösterdiği, Türkiye'nin kuzey kıyı bölgelerinde ev tozu akarı alerjisi yaygınken, Ege Bölgesi’nde polen alerjisinin daha yaygın olduğu bildirilmiştir. Bu anlamda bitki örtüsü ve iklimdeki farklılığın alerjik duyarlılık üzerinde etkisi olduğu vurgulanmıştır (8). 

Kırsal / Kentsel yerleşim

Ülkemizde Türk Toraks Derneği Astım ve Allerji Çalışma Grubunca gerçekleştirilen 14 merkezde alerjik hastalık sıklığı ve risk faktörlerini değerlendiren PARFAIT çalışmasında astım prevalansının kırsal bölgelerde erkeklerde %8.5, kadınlarda ise %11.2 olduğu; kentsel alanlarda erkeklerde %6.2 ve kadınlarda %7.5 olduğu tespit edilmiştir (1). Denizli ili kırsal alanında astım prevalansı ve risk faktörlerini değerlendiren çalışmada astım prevalansı %5.9 olarak saptanmış ve kırsal kesimde astım ve astım benzeri semptomlara ilişkin risk faktörlerinin kentsel kesime göre bazı farklılıklar gösterebildiği belirtilmiştir (49). Tuğ ve Acık’ın Elazığ bölgesinde yaptığı çalışmada kırsal alanlarda yaşayanlarda kentsel alanda yaşayanlara göre astım ve astım benzeri semptom sıklığı daha yüksek bildirilmiştir (50). Benzer şekilde Kırıkkale Bölgesi'nin kırsal kesiminde yaşayan yetişkinlerde astım prevalansı kentsel nüfusa göre anlamlı derecede yüksek bulunmuştur. Biyomas dumanına maruz kalma ve çocukluk çağındaki solunum yolu enfeksiyonları kırsal bölgelerde yaşayan yetişkinlerde daha yaygın bildirilmiştir (51).

Beslenme /Diyet

Sağlıklı beslenme herkes gibi astım hastalarının da hayatında mutlaka yer almalıdır. Ülkemizden yayımlanan makaleler arasında beslenmenin astım kontrolüne etkisi değerlendirilmiştir. Astımlılarda diyetin inflamatuar potansiyelinin artmasının (doymuş yağların ve işlenmiş gıdalar gibi pro-inflamatuar gıda ürünlerinin alımının artması ve A, C, E vitaminleri ve omega-3 gibi anti-inflamatuar besinlerin alımının azalması) solunum fonksiyonlarını ve astım kontrolünü azalttığı gösterilmiştir (52). Aydın ve arkadaşlarının çalışmasında ise astım hastalarında hiçbir besin grubunun önerilen düzeyde tüketilmediği ve astım kontrolü ile herhangi bir besin tüketimi arasında ilişki tespit edilmediği bildirilmiştir (11). 

KAYNAKLAR

  1. Kurt E, Metintas S, Basyigit I, Bulut I, Coskun E, Dabak S ve ark PARFAIT Study of the Turkish Thoracic Society Asthma and Allergy Working Group. Prevalence and Risk Factors of Allergies in Turkey (PARFAIT): results of a multicentre cross-sectional study in adults. Eur Respir J. 2009; 33(4): 724-33. doi: 10.1183/09031936.00082207. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19129285/
  2. Yüce GD, Erdoğan T, Bozkurt B, Toprak U, Ceylan GG. Relationship between asthma and IL-17 gene polymorphism in a Turkish population. Ir J Med Sci. 2023; 192(1):269-275. doi: 10.1007/s11845-022-02956-5. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35325374/
  3. Karaca M, Atceken N, Karaca Ş, Civelek E, Şekerel BE, Polimanti R. Phenotypic and Molecular Characterization of Risk Loci Associated With Asthma and Lung Function. Allergy Asthma Immunol Res. 2020; 12(5):806-820. doi: 10.4168/aair.2020.12.5.806. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32638561/
  4. Sahin F, Yıldız P, Kuskucu A, Kuskucu MA, Karaca N, Midilli K. The effect of CD14 and TLR4 gene polymorphisms on asthma phenotypes in adult Turkish asthma patients: a genetic study. BMC Pulm Med. 2014;  14:20. doi: 10.1186/1471-2466-14-20. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24524443/
  5. Birben E, Sackesen C, Turgutoğlu N, Kalayci O. The role of SPINK5 in asthma related physiological events in the airway epithelium. RespirMed. 2012; 106(3): 349-55. doi: 10.1016/j.rmed.2011.11.007. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22133475/
  6. Tug E, Ozbey U, Tug T, Yuce H. Relationship between the IL-12B promoter  polymorphism and allergic rhinitis, familial asthma, serum total IgE, and eosinophil level in asthma patients. J Investig Allergol Clin Immunol. 2009;19(1):21-6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19274925/
  7. Aynacioglu AS, Nacak M, Filiz A, Ekinci E, Roots I. Protective role of glutathione S-transferase P1 (GSTP1) Val105Val genotype in patients with bronchial asthma. Br J Clin Pharmacol. 2004; 57(2): 213-7. doi: 10.1046/j.1365-2125.2003.01975. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14748821/
  8. Celik GE, Aydin O, Gokmen D, Koycu Buhari G, Celebi Sozener Z, Gemicioglu B, et al. Picturing asthma in Turkey: results from the Turkish adult asthma registry. J Asthma. 2023 Nov;60(11):1973-1986. doi: 10.1080/02770903.2023.2206902. Epub 2023 May 31. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37096963/
  9. Yıldız F, Mungan D, Gemicioğlu B ve ark. Asthma phenotypes in Turkey: a multicenter cross-sectional study in adult asthmatics; PHENOTURK study. Clin Respir J. 2017;11(2):210-23. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26073091/
  10. Çelebi Sözener Z, Özdel Öztürk B, Aydın Ö, Bavbek S, Mungan D. Overview of asthma  patients followed up in a Tertiary Clinic. Eur Ann Allergy Clin Immunol. 2022. doi: 10.23822/ EurAnnACI.1764-1489.256. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35670696/
  11. Aydın Ö, Çelebi Sözener Z, Mungan D, Özbey Ü, Balaban S, Gökmen D, et al. Physical activity and dietary habits in patients with asthma: How is it related to asthma control? Obesity Medicine 2023; 38:100474. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2451847622000860?casa_token=ORh5xfVvqNsAAAAA:NX4oXyjm5P947WMUt_bBkjSD3k_I_wRRWGfKuV-ZOC7gs6M4GVlodeJripmV-syy66a2sO1wZYU
  12. Erdoğan T, Karakaya G, Kalyoncu AF. Comorbid diseases in aspirin-exacerbated respiratory disease and asthma. Allergol Immunopathol (Madr). 2015;43(5):442-8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25547458/
  13. Kilic H, Oguzulgen IK, Bakir F, Turktas H. Asthma in obese women: outcomes and factors involved. J Investig Allergol Clin Immunol. 2011;21(4):290-6. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21721375/
  14. Kızılırmak D, Bozkurt B, Karamanlı H. Relationship between ghrelin and obestatin levels and ghrelin/obestatin ratio in patients with asthma. Tuberk Toraks. 2020; 68(1):9-16. English. doi: 10.5578/tt.68815. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32718135/
  15. Özbey Ü, Ucar U, Calis AG. The effects of obesity on pulmonary function in adults with asthma. Lung India. 2019;36(5):404-410. doi: 10.4103/lungindia.lungindia_16_19. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31464212/
  16. Dursun AB, Kurt OK, Bayiz H, Ozkan E, Cakaloglu A, Karasoy D. Does gender affect asthma control in adult asthmatics? Chron Respir Dis. 2014;11(2):83-7. doi: 10.1177/1479972314527468. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24659211/
  17. Hamzaçebi H, Unsal M, Kayhan S, Bilgin S, Ercan S. Prevalence of asthma and respiratory symptoms by age, gender and smoking behaviour in Samsun, North Anatolia Turkey. Tuberk Toraks. 2006;54(4):322-9. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17203417/
  18. Daloğlu G, Özkurt S, Fişekçi Evyapan F, Kıter G, Zencir M, Başer S. Denizli il Merkezindeki 20–49 Yaş Grubu Erişkinlerde Astım Semptom Prevalansı ve Etkileyen Risk Faktörleri. Toraks Dergisi 2006; 7(3): 151-155. https://thoracrespract.org/content/files/sayilar/159/buyuk/pdf_Toraksder _497.pdf
  19. Karadoğan D, Telatar TG, Dönmez H, Dursun AB. Relationship between aeroallergen sensitization pattern and clinical features in adult asthmatics. Heliyon. 2023; 9(5):e15708. doi: 10.1016/j.heliyon.2023.e15708. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37159703/
  20. Ozol D, Koca C, Mete E, Yigitoğlu R. Influence of atopy on asthma severity in adult female patients. J Investig Allergol Clin Immunol. 2008;18(1):36-40. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18361100/
  21. Uzel A, Capan N, Canbakan S, Yurdakul AS, Dursun B. Evaluation of the relationship between cockroach sensitivity and house-dust-mite sensitivity in Turkish asthmatic patients. Respir Med. 2005; 99(8):1032-7. doi: 10.1016/j.rmed.2004.12.013. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15950145/
  22. Ediger D, Günaydin FE, Erbay M, Şeker Ü. Trends of sensitization to aeroallergens in patients with allergic rhinitis and asthma in the city of Bursa, South Marmara Sea Region of Turkey. Turk J Med Sci. 2020; 50(2):330-336. doi: 10.3906/sag-1908-139. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31905488/
  23. Celikel S, Isik SR, Demir AU, Karakaya G, Kalyoncu AF. Risk factors for asthma and other allergic diseases in seasonal rhinitis. J Asthma. 2008 Oct;45(8):710-4. doi: 10.1080/02770900802249156. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18951265/
  24. Akpınar S, Canbakan S, Mungan D, Başer Y, Akpınar EE. Astımlı hastalarda depo akarı duyarlılığı ve ilişkili faktörler [Storage mite sensitivity and related factors in asthmatic patients]. Tuberk Toraks. 2015;63(4):226-34. Turkish. doi: 10.5578/tt.8854. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26963305/
  25. Kalpaklioğlu AF, Turan M. Possible association between cockroach allergy and HLA class II antigens. Ann Allergy Asthma Immunol. 2002;89:155-8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12197571/
  26. Mungan D, Celik G, Bavbek S, Misirligil Z. Pet allergy: how important for Turkey where there is a low pet ownership rate. Allergy Asthma Proc. 2003;24:137-42. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12776448/
  27. Kalyoncu F, Demir AU, Özçakar B ve ark. Asthma and allergy in Turkish university students: two cross-sectional surveys 5 years apart. Allergol Immunopathol 2001; 29:264-71. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11834185/
  28. Unlu M, Ergin C, Cirit M, Sahin U, Akkaya A. Molds in the homes of asthmatic patients in Isparta, Turkey. Asian Pac J Allergy Immunol. 2003; 21(1):21-4. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12931747/
  29. Ceylan E, Doruk S, Genc S, Ozkutuk AA, Karadag F, Ergor G, Itil BO, Cımrın AH. The role of molds in the relation between indoor environment and atopy in asthma patients. J ResMed Sci. 2013; 18(12):1067-73. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24523798/
  30. Karadoğan D, Ayhan V, Dursun AB. The effects of mold sensitivity on the clinical characteristics of adult asthmatic patients. Adv Respir Med. 2020;88(2):99-107. doi: 10.5603/ARM.2020.0083. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32383460/
  31. Bıçakçı A, Ergun S, Tatlıdil S, Malyer H, Ozyurt S, Akkaya A, Sapan N. Airborne pollen grains of Afyon, Turkey. Acta Bot Sin 2002;44(11):1371-75. https://www.jipb.net/CN/Y2002/V44/I11/1371
  32. Yildiz F, Dursun AB, Disçi R; PASTE Study Group. Prevalence of asthmatic smokers: Turkish experience (PASTE Study). Clin Respir J. 2014; 8(3):350-6. doi: 10.1111/crj.12079. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24279873/
  33. Sekerel BE, Gemicioglu B, Soriano JB. Asthma insights and reality in Turkey (AIRET) study. Respir Med. 2006;100(10):1850-4. doi: 10.1016/j.rmed.2006.01.024. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16564685/
  34. Çelebi Sözener Z, Çiftçi F, Soyyiğit Ş, Aydın Ö, Şen E, Mungan D, Çelik G. Smoking attitudes of the patients with allergic rhinitis: a comparison with asthma and chronic obstructive pulmonary disease. Are there differences when only upper airways are involved? Tuberk Toraks. 2018; 66(1):43-51. doi: 10.5578/tt.66524. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30020041/
  35. Ecin SM, Sandal A, Çetintepe SP, Koyuncu A, Kar Kurt Ö, Yıldız AN, Demir AU. Prevalence and Risk Factors of Work-RelatedAsthma in Hospital Cleaning Workers. Turk Thorac J. 2022; 23(3):203-209. doi: 10.5152/TurkThoracJ.2022.21183. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35579226/
  36. Saglan Y, Bilge U, Oztas D, Saglan R, Sarı YE, Balcıoglu H, Unluoglu I. The Prevalence of Asthma and Asthma-Like Symptoms among Seasonal Agricultural Workers. Biomed Res Int. 2020;3495272. doi: 10.1155/2020/3495272. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32685471/
  37. Kurt OK, Ergun D, Basaran N. Can the ceramic industry be a new and hazardous sector for work-related asthma? Respir Med. 2018;137:176-180. doi: 10.1016/j.rmed.2018.03.012. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29605202/
  38. Kayhan S, Tutar U, Cinarka H, Gumus A, Koksal N. Prevalence of occupational asthma and respiratory symptoms in foundry workers. PulmMed. 2013;2013:370138. doi: 10.1155/2013/ 370138. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24175093/
  39. Tutar N, Demir R, Büyükoğlan H, Oymak FS, Gülmez I, Kanbay A. The prevalence of occupational asthma among denim bleachery workers in Kayseri. Tuberk Toraks. 2011;59(3):227-35. doi: 10.5578/tt.2573. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22087518/
  40. Akpinar-Elci M, Cimrin AH, Elci OC. Prevalence and risk factors of occupational asthma among hairdressers in Turkey. J Occup Environ Med. 2002 Jun;44(6):585-90. doi: 10.1097/00043764-200206000-00023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12085487/
  41. Saygın M, Gonca T, Öztürk Ö, Has M, Çalışkan S, Has ZG, Akkaya A. To investigate the effects of air pollution (PM10 and SO2) on the respiratory diseases asthma and chronic obstructive pulmonary disease. Turk Thorac J 2017; 18:33-39. 121. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29404157/
  42. Mentese S, Mirici NA, Otkun MT, Bakar C, Palaz E, Tasdibi D, Cevizci S, Cotuker O. Association between respiratory health and indoor air pollution exposure in Çanakkale, Turkey. Building Environment 2015; 93: 72-83. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360132315000347?casa_token=g3RhPM_jk90AAAAA:Hurrd30WUITnhT5NYF289Yt2yxW3_V7BaMciaVngo7xaqwDJ0CBnFBR7CC9VIE6XC_ttJB6rhpA
  43. Bayram H, Fakili F, Göğebakan B ve ark. Effect of serum on diesel exhaust particles (DEP)-induced apoptosis of airway epithelial cells in vitro. Toxicol Lett. 2013; 218: 215-23. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23454527/
  44. Cengiz MA, Şenel T, Terzi E, Savaş N, Terzi Y. Samsun bölgesindeki hava kirliliğinin neden olduğu hastalıkların istatistiksel modellenmesi. Karadeniz Fen Bilimleri Dergisi 2013; 3:27-36. 118. https://dergipark.org.tr/en/pub/kfbd/issue/22228/238613?publisher=giresun?publisher=giresun
  45. Kara E, Özdilek H & Kara E. Ambient air quality and asthma cases in Niğde, Turkey. Environmental Science Pollution Research. 2012; 20: 4225-34. 119. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23247525/
  46. Berktaş B & Bircan A. Effects of atmospheric sulphurdioxide and particulate matter concentrations on emergency room admissions due to asthma in Ankara. Tuberk Toraks. 2003; 51:231-8. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15143399/
  47. Bayram H, Sapsford RJ, Abdelaziz MM, Khair OA. Effect of ozone and nitrogendioxide on the release of pro-inflammatory mediators from bronchial epithelial cells of non-atopic non-asthmatic subjects and atopic asthmatic patients, in vitro. J Allergy Clin Immunol. 2001; 107: 287-94. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11174195/
  48. Metintas S, Kurt E; PARFAIT StudyGroup. Geo-climate effects on asthma and allergic diseases in adults in Turkey: results of PARFAIT study. Int J Environ Health Res. 2010;20(3):189-99. doi: 10.1080/09603120903456828. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20191419/
  49. Uğurlu E, Oncel SB, Evyapan F. Symptom prevalence and risk factors for asthma at the rural regions of Denizli, Turkey. J Thorac Dis. 2014 May;6(5):452-8. doi: 10.3978/j.ıssn.2072-1439.2014.02.07. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24822102/
  50. Tug T, Acik Y. Prevalence of asthma, asthma-like and allergic symptoms in the urban and  rural adult population in Eastern Turkey. AsianPac J Allergy Immunol. 2002;20(4):209-15. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12744620/
  51. Ekici A, Ekici M, Kocyigit P, Karlidag A. Prevalence of self-reported asthma in urban and rural areas of Turkey. J Asthma. 2012 Jun;49(5):522-6. doi: 10.3109/02770903.2012.677893. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22502860/
  52. Özbey Ü, Uçar A, Shivappa N, Hebert JR. The Relationship between Dietary Inflammatory Index, Pulmonary Functions and Asthma Control in Asthmatics. Iran J Allergy Asthma Immunol. 2019: 30; 18(6):605-614. doi: 10.18502/ijaai.v18i6.2173. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32245304/

Sanal Astım Müzesi

Türk Toraks Derneği
Türk Toraks Derneği © 2023 . Tüm Hakları Saklıdır