Tüm ulusal astım tanı ve tedavi rehberlerinde, 2000’den 2023’e tanıda öncelikli olan anamnezdir. Anamnezde özellikle astım semptomlarının özellikleri önemlidir (1-6). 2020 öncesi ulusal rehberlerde nöbetler şeklinde oluşan nefes darlığı, hırıltı-hışıltı, göğüste baskı hissi, öksürük semptomlarından meydana geldiği belirtilirken, 2016 ve 2020 rehberlerinde zaman içinde ağırlığı ve sıklığı değişen nefes darlığı, hırıltı-hışıltı, göğüste baskı hissi, öksürük semptomları olarak verilmektedir (1-6). Bu tanım, yazarları arasında A. Yorgancıoğlu’nun da bulunduğu, güncel küresel rehberler ile de paralellik göstermektedir (7).
Bu semptomların gece sabaha karşı artışı, gün içinde veya mevsimlerle artıp azalması veya tetikleyenlerle değişkenlik göstermesi ve astıma yönelik tedavilere yanıt vermesinin tipik olması da rehberlerde özellikle belirtilmiştir (1-6). Genellikle birden fazla astım semptomu görüleceği ancak öksürükle seyreden astımda tek yakınmanın öksürük olabileceği vurgulanmaktadır (2-6). Ailede astım veya atopik hastalıkların ve özellikle hastada alerjik rinitin de bulunabileceğine değinilmiştir (1-6). 2009, 2010, 2014 rehberlerinde astımdan şüphe edilen veya astım tanısı alan kişide sorulması gerekenlerin listesi ayrıca tablo olarak da verilmiştir (2-4). 2000 rehberinde ağırlığa göre semptomların sıklığı verilirken, 2009-10 da kontrol kavramının geldiği ancak halen yeni tanı almış hastada ağırlığa göre semptomların sıklığının ne olacağının korunduğu görülmüştür (2,3). Bundan sonraki tüm rehberlerde artık sadece kontrol kavramının geldiği görülmektedir. Bu rehberlerde kontrolün kategorik veya numerik olarak, nasıl değerlendirilebileceği yer almaktadır (2-7).
Tedavi alan hastada astım tanısının, ancak tedavinin kesilmesi veya basamak azaltılması ile semptomlar ın ortaya çıkışı veya kontrolsüz olguda tedavinin artırılması ile semptomların düzelmesi konulabileceği de rehberlere eklenmiştir (5-7).
2000 yılından günümüze tüm ulusal rehberlerde fizik muayenenin obstrüksiyon varlığında karakteristik bulgusunun wheezing/ronküs olduğu ancak hasta yakınmasız ise fizik muayenenin normal olabileceği belirtilmektedir (1-7). Ancak bazı hastalarda zorlu ekspirasyon yapılırsa ekspiryum sonunda ronküs duyulabileceği belirtilmiştir (1-7). Fizik muayenede derin inspirasyondan sonra öksürük gelişmesinin astımda tipik olduğu da belirtilmektedir (1,2). Atak sırasında saptanan fizik muayene bulgularının özellikle hayatı tehdit eden ağır ataklarda kaybolup sessiz akciğere gidiş, siyanoz, uykuya meyil, yardımcı solunum kaslarının kullanımı ve interkostal çekilmeler gözlenmesi vurgulanmıştır (1-3). Ayrıca astım olgularında rinitin çok sık eşlik etmesi nedeni ile geniz akıntısı sorgulanması yanında rinit muayenesinin yapılması da rehberlerde önerilmiştir (2-5).
2002 yılında ülkemizin Doğu Anadolu bölgesinde yapılan bir çalışmada kırsal bölgelerde yaşayanlar ile kentlerde yaşayanlarda astım ve astım benzeri semptom prevalansı araştırılmıştır. 3591 kişinin dahil edildiği çalışmada, astım benzeri semptomların periyodik prevalansı kırsal bölgede yaşayanlarda %27.3 iken kentlerde yaşayanlarda %19.3 olarak saptanmıştır. Bu çalışmada astım benzeri semptom olarak hışıltılı solunum ve dispne belirlenmiştir. Astım prevalansı ise kırsal bölgelerde yaşayanlarda %5.5 iken kentlerde yaşayanlarda %3.1 olarak saptanmıştır (1).
2003 yılında Orta Anadolu’da, 5448 erişkinin dahil edildiği bir çalışmada ise son 12 aydaki hışıltılı solunum prevalansı %20.9 iken göğüste sıkışma, nefes darlığı ve öksürük ile uykudan uyanma prevalansları sırasıyla %14.2, %14.8 ve %22.7 olarak bildirilmiştir. Hastalarda astım ilişkili semptomlar sık olmasına rağmen astım tanısı, astım atağı ve astım için ilaç kullanma prevalansı sırasıyla %4.5, %4.9 ve %3.4 olarak saptanmıştır (2).
2006 yılında Karadeniz bölgesinde yapılan bir çalışmada son 12 ay içinde hışıltılı solunum prevalansı %15.5, dispne ile birlikte hışıltılı solunum prevalansı ise %11.6 olarak bildirilmiştir. Nefes darlığı ve öksürük ile uykudan uyanma ve gün içerisinde öksürük prevalansları sırasıyla %11.2, %10.85 ve %12.7 olarak bildirilmiştir. Astım tanısı prevalansı %2.7, astım için ilaç kullanımı prevalansı ise %2.2 olarak saptanmıştır (3).
2006 yılında Ege bölgesinde yapılan bir çalışmada astım benzeri semptom prevalansı %25.0, astım prevalansı ise %1.2 olarak saptanmıştır. Çalışma popülasyonunun %9,1'inde dispne ile birlikte hışıltılı solunum, %6.9’unda göğüste sıkışma ile uykudan uyanma, %6’sında nefes darlığı ile uykudan uyanma uyanma, %16.1’inde ise öksürük ile uykudan uyanma saptanmıştır (4).
Tüm çalışmalarda astım ilişkili temel semptomlar olarak dispne ve hışıltılı solunum belirlenmiştir. Bunların yanı sıra göğüste sıkışma, nefes darlığı ve öksürük ile uykudan uyanma semptomları sıklıkla sorgulanmıştır.
2006 yılında yürütülmüş olan bir çalışmada, alevlenme sırasında nefes darlığını zayıf hisseden astımlı hastaları belirlemek için alevlenmeler sırasında nefes darlığı algısı ile histamin kaynaklı bronkokonstrüksiyon sırasındaki nefes darlığı algısı karşılaştırılmıştır ancak korelasyon saptanmamıştır. Histamin kaynaklı bronkokonstrüksiyonun neden olduğu dispnenin yoğunluğu, astım alevlenmesinin neden olduğundan daha düşük bulunmuştur (5).
2013 yılında yayınlanan bir çalışmada, döküm işçilerinde astım ilişkili semptomlar ve mesleksel astım prevalansı araştırılmıştır. Mesleksel astım tanısı için astım semptomlarından birinin iş ortamından ayrıldıktan sonra azalması veya kaybolması, PEF'deki değişkenliğın %20’den fazla olması ve istihdam edilmeden önce astım öyküsü olmaması kabul edilmiştir. Toplum genelinden farklı olarak en sık semptomlar %20.5 ile balgam ve %14.9 ile öksürüktü. Nefes darlığı semptomu %8.0, göğüste sıkışma hissi %4.0, hışıltılı solunum %2.0 oranında saptanmıştır (6).
2014 yılında Ege bölgesinde, kırsal bölgede yapılan bir çalışmada astım prevalansı %5.9, astım benzeri semptoma sahip olma oranı %34.0 ve alerjik rinit prevalansı %2.5 saptanmıştır. Hışıltılı solunum, göğüste sıkışmayla uyanma, nefes darlığı ve öksürük atağıyla uyanma, astım atağı geçirme temel astım semptomları olarak kabul edilmiştir ve her hastaya üç tekrarlı solunum fonksiyon testi uygulanmıştır. Bu çalışmada en sık görülen astım semptomları nefes darlığı ile uyanma (%20.5), öksürük ile uyanma (%19.9) ve hışıltılı solunum olarak saptanmıştır (%12.7) (7).
2014 yılında yayınlanmış olan bir başka çalışmada 2002 ve 2008 yıllarındaki iki adet kesitsel sorgulamaya dayanarak astım prevalansındaki zaman eğilimleri ve ilişkili faktörler araştırılmıştır. Bu çalışmada yaşam boyu hışıltılı solunum prevalansı, 12 aylık hışıltılı solunum prevalansı ve egzersiz sonrası hışıltılı solunum prevalanslarının ve ayrıca astım prevalansının belirgin olarak arttığı saptanmıştır. Diğer astım ilişkili semptomlar olarak hışıltılı solunum ile uykudan uyanma, öksürük atağı ile uykudan uyanma ve hışıltılı solunum nedeniyle konuşmanın yarıda kesilmesi belirlenmiştir (8).
2021 yılında yayınlanmış bir çalışmada, daha önce çok fazla araştırılmamış bir semptom olan yorgunluğun astımlı hastalardaki yaygınlığı ve yaşam kalitesine etkisi araştırılmıştır. Astım tanısı, klinik semptomların (tekrarlayan öksürük, nefes darlığı ve hırıltı atakları) varlığına ve değişken ekspiratuar hava akımı kısıtlamasına dayanılarak konulmuştur. Kısa etkili bir β2 agonist inhalasyonundan sonra bir saniyede zorlu ekspiratuar hacimde (FEV1) ≥%12 ve ≥200 mL iyileşme ve/veya günlük tepe ekspirasyon akışında (PEF] >%10 değişiklik değişken hava akımı kısıtlaması olarak kabul edilmiştir. Astımlı hastaların %62.6’sında yorgunluk semptomu saptanmıştır. Yorgunluk şiddeti, astımla ilişkili yaşam kalitesi, astım kontrolü, nefes darlığı, depresyon ve anksiyete ile ilişkili bulunmuştur (9).
Nefes darlığı semptomu, astımda aşırı teşhise neden olabilmektedir. Nefes darlığı semptomu olan 65 yaş üstündeki hastaların araştırıldığı bir araştırmada astım tanısı ile takip edilen hastaların ancak %28.3’ünde astım tanısı doğrulanabilmiştir. %71.7’sinde interstisyel akciğer hastalığı, konjestif kalp yetmezliği ve bronşektazi gibi başka hastalıklar saptanmıştır. Spirometrik tanı için akış ve hacim zaman eğrileri, FVC, FEV1, FEV1/FVC, FEF 25-75 ve PEF değerleri ölçülmüştür ve Amerikan Toraks Derneği/Avrupa Solunum Derneği (ATS/ERS) önerileri uygulanmıştır (10).
2006 yılında yayınlanan, Türkiye’de kontrol durumunu ortaya koymak için yapılan araştırmada 8350 ev gezilerek 400 astım hastasına ulaşılmış ve bunların astım tanısı olarak doktor tarafından tanılarının konulmuş olmasının, son 12 ay içinde astım semptomları bulunmasının ve/veya astım tedavisi almasının yeterli olduğu kabul edilmiştir (1).
2014’te yayınlanan eczacılarda astım bilgisinin ve inhaler cihaz bilgisinin sorgulandığı araştırmada eczacılarda %41 oranında yanlış bilgi olduğu gözlenmiştir (2).
Delphi metodu ile 52 uzmanın görüşü alınarak yapılan ve 2023’te yayınlanan bir araştırmada özellikle düşük orta gelirli ülkelerde tanı, pek çok zaman sadece semptom ve bulgular ile konduğu belirtilerek bu durumlarda ayırıcı tanıda tüberküloz, kistik fibrozis, bronşektazi, parazitik ve fungal akciğer hastalarının ve tabi ki sigara içimi veya biyomasa bağlı kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), kardiak hastalıklar ve disfonksiyonel solunumun unutulmaması gerektiği vurgulanmıştır (3).
Tedavi altındaki hastalarda tedavinin azaltılarak veya kesilerek kontrolün bozulmasıyla tanıya gidilmesinin rehberlerde belirtildiği aktarılmıştır. Bu kapsamda kullanılan Astım Kontrol Testinin de (Asthma Control Test: ACT) Türkçe’ye geçerlilik ve güvenirlik çalışması yapılmıştır (4). Türk araştırmacıların geliştirdiği genel olarak astımlı hastanın kontrolünü değerlendiren ve geçerlilik ve güvenirlik çalışması yapılmış ATA (Assesment Tool for Asthma) testi de bu amaç ile kullanılabilir (5). Yine riniti de olan astım hastaları için de Türkçe’ye geçerlilik ve güvenirliği yapılmış Alerjik Rinit ve Astım Kontrol Testi (Control of Allergic Rhinitis and Asthma Test: CARAT) de kullanılabilir (6).