(ALLERJİK / ALLERJİK OLMAYAN, EOZİNOFİLİK / EOZİNOFİLİK OLMAYAN)

Astım fenotipleri konusunda farklı rehber ve yayınlarda farklı sınıflamalar yer almakta ve klinik özellikler, tetikleyiciler, altta yatan inflamasyon, biyobelirteçler, tedavi yanıtı gibi özelliklere göre fenotipleme çalışmalarında fenotipler arasında çakışmalar görülmektedir. Astımda hava yollarında hastadan hastaya ve hatta aynı hastada zaman içinde değişen bir inflamasyon bulunmaktadır. Astımdaki inflamatuar reaksiyonun önemli bir özelliği çok hücreli olmasıdır. Farklı astım fenotiplerinde farklı inflamatuar özellikler görülmektedir. Eozinofilik inflamasyon astımın karakteristik özelliği olsa da bazı hastalarda, astımın heterojen özelliği ile uyumlu olarak eozinofilik inflamasyon bulunmamaktadır (1). Bu başlıkta özellikle ağır astımlı hastalarda tedavi seçeneklerini de etkileyebilen, tip 2 inflamasyon biyobelirteçlerine dayanarak birbirinden ayrılan astım fenotipleri (allerjik / allerjik olmayan, eozinofilik / eozinofilik olmayan astım) konusunda ülkemizde yapılan çalışmalar derlenmiştir (Tablo 1). 

Astımda genel fenotipleme konusunda ülkemizden 2000 yılı ve sonrasında yapılan yayınlar incelendiğinde toplam 29 adet çalışmada bu konunun araştırıldığı görülmüştür. Bu çalışmaların yıllara göre dağılımları Şekil 1’de, yayınların tarandığı dizine ve yıllara göre dağılımları ise Şekil 2’de gösterilmektedir. 

Ülkemizde astımda biyobelirteçlere göre fenotipleme çalışmalarının çoğunu atopi prevalansını değerlendiren çalışmalar ve alerjik duyarlanma özelliklerinin değerlendirildiği çalışmalar oluşturmaktadır (2-19,21,22-26,28-30). Bu çalışmalarda astımlı hastalarda atopi ve allerjik astım oranları %27.3-%76.6 arasında bildirilmiştir (2-19,21,22-26,28-30). Çalışmalar arasında duyarlılık oranlarında, bölgesel farklılıklar ile açıklanabilecek farklılıklar görülmekle birlikte, en sık akarlar ve polenlere karşı duyarlanma saptanmıştır. Küf mantarları, hamamböceği, evcil hayvan alerjileri de çalışmalarda farklı sıklıklarda gözlenmiştir. Astımda rolü daha az çalışılmış alerjen duyarlılıkları da araştırılmıştır. Mungan ve arkadaşlarının 2001 yılında yayınlanan çalışmalarında astımlı hastalar ve kontrol grubunda bir dermatofit olan Trichophyton duyarlılığı araştırılmış ve tineası olan astımlı hastalarda Trichophyton duyarlılığı, tinea olmayan astımlılar ve sağlıklı kontrollere göre oldukça yüksek bulunmuş ve fungal infeksiyon varlığının Trichophyton duyarlılığında belirleyici olduğu gösterilmiştir (7). Aspirin intoleransı olan ve olmayan astımlı gruplar arasında atopi sıklığı açısından fark saptanmamıştır (18).

Astım fenotiplerinin astımın klinik özellikleri ve sonuçları üzerindeki etkisi klinikte çok önemlidir. Ülkemizde son 23 yılda yapılan çalışmaları incelediğimizde bu konunun da çeşitli çalışmalarda incelendiği görülmektedir (2,9,12,15,16,22,23,26,28,29). Bavbek ve arkadaşlarının çalışmasında non-atopik olma durumu ve ECP düzeyi, uzamış astım süresi, ileri yaş, analjezik intoleransı, nazal polip ağır astım ile ilişkili saptanmıştır (2). Benzer şekilde, farklı çalışmalarda non-atopik astımın daha ağır ve kontrolsüz astım ile ilişkili olduğu ve solunum fonksiyon parametrelerinin atopik grupta daha iyi olduğu bildirilmiştir (15,16,26,29). Bazı çalışmalarda ise allerjik ve non-allerjik astımlı gruplarda astım ağırlığı ve astım sonuçları benzer bulunmuştur (9,12). Çelebi Sözener ve arkadaşlarının çalışmasında tam kontrol ve takipte klinik remisyon sağlanabilen astımlı hastalarda atopi sıklığı, kısmi kontrol ve kontrolsüz astımlılara göre, istatistiksel olarak anlamlı olmamakla birlikte, daha fazla saptanmıştır (23). 

Eozinofilik fenotipin değerlendirildiği ülkemiz çalışmaları daha az sayıdadır (20,26,27,30). Eozinofilik fenotipteki astımlılarda, non-eozinofilik fenotipte olanlara göre astımın daha kontrolsüz ve daha ağır olduğu, ECP düzeylerinin orta ve ağır astımlı hastalarda daha yüksek bulunduğu bildirilmiştir (2,20,26,).  Yılmaz ve arkadaşları ‘‘Kronik rinosinüzit ve/veya nazal polipozis ile birlikte eozinofilik astım ve kan eozinofilisi ile ilişkili radyolojik bulgular (EARR)’’ olarak eozinofilik astımın bir alt-fenotipini 36 hastada tanımlamıştır (27). 

Astımda fenotipleme konusunda ülkemizde yapılmış ilk geniş çaplı çalışma olma özelliği taşıyan, Yıldız ve arkadaşlarının 2015 yılında yayınlanan PHENOTURK çalışmasına 1400 astımlı hasta alınmıştır. Bu çok merkezli çalışmada, ülkemizde allerjik astım oranı %36.4 saptanmıştır. Allerjik astımlı grupta FEV1 ≥%80 olma oranı ve hafif astım sıklığı non-allerjik gruba göre daha yüksek iken non-allerjik grupta hastane yatışları daha sık saptanmıştır. Karadeniz ve Marmara Bölgelerinde allerjik astım sıklığı Doğu-Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz Bölgelerine göre daha fazla bulunmuştur (22).

Gülfem Elif Çelik koordinatörlüğünde ulusal astım veritabanının (Turkish Adult Asthma Registry-TAAR) oluşturulması ile ülkemizden 36 merkezden hasta alımının gerçekleştirildiği, 2023 yılında yayınlanan ve toplam 2053 astımlı hastanın dahil edildiği çalışma bu konuda ülkemizden yapılmış en geniş çalışma olup ülkemize özgü verilerin değerlendirilmesi açısından önemlidir (30). Bu çalışmada, hastaların çoğunun (%65,4) allerjik ve eozinofilik (%57,2) fenotipte olduğu saptanmıştır. Allerji sıklığı Ege, Marmara ve Karadeniz Bölgelerinde en yüksek bulunmuştur. 

Astımda biyobelirteçlere göre fenotipler konusunda yapılmış ülkemiz çalışmaları incelendiğinde allerjik ve alerjik olmayan fenotipin çok sayıda çalışmada araştırıldığı, bununla birlikte eozinofilik fenotipin ise daha az sayıda çalışmada incelendiği görülmektedir. Ülkemizde yürütülen, çok merkezli, oldukça geniş hasta sayısına sahip çalışmalar, ülkemizde alerjik ve eozinofilik astım sıklığının yüksek olduğunu göstermekte ve fenotiplerin bölgesel dağılımları konusunda da fikir vermektedir (22,30). Farklı astım fenotipleri arasında çakışmaların önemli oranlarda görüldüğü göz önüne alınarak ülkemizde  bu çakışmaların analiz edildiği çalışmalar ve kümeleme çalışmalarının yapılması, ülkemiz astım literatürüne önemli katkı sağlayacaktır.

KAYNAKLAR

1. Paçacı Çetin G, Kepil Özdemir S, Can Bostan Ö, ve ark. Ağır astım tedavisinde biyolojikler: Güncel durum raporu 2023 [Biologics for the treatment of severe asthma: Current status report 2023]. Tuberk Toraks. 2023 Jun;71(2):176-187. Turkish. doi: 10.5578/tt.20239921. PMID: 37345400. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37345400/
2. Bavbek S, Celik G, Ediger D, et al. Severity and associated risk factors in adult asthma patients in Turkey. Ann Allergy Asthma Immunol. 2000 Aug;85(2):134-9. doi: 10.1016/S1081-1206(10)62453-2. PMID: 10982221. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10982221/
3. Harmanci E, Metintas M, Alatas F, Erginel S, Mutlu S. Low prevalence of allergy to cockroach and latex in asthmatic patients in Eskisehir (Anatolia), Turkey. J Investig Allergol Clin Immunol. 2000 May-Jun;10(3):162-5. PMID: 10923591. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10923591/
4. Öncül Canbakan S, Çapan N, Ulubaş B, Atikcan Ş, Başer Y.   Bronş Astmalı Hastaların Klinik Özellikleri.   T Klin J Allergy-Asthma 2000, 2:25-31. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/12816/brons-astmali-hastalarin-klinik-ozellikleri
5. Ozdemir N, Uçgun I, Metintas S, Kolsuz M, Metintas M. The prevalence of asthma and allergy among university freshmen in Eskisehir, Turkey. Respir Med. 2000 Jun;94(6):536-41. doi: 10.1053/rmed.1999.0728. PMID: 10921756. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/10921756/
6. Sabancı N, Şahin Ü, Ünlü M, Demirci M, Akkaya A. Atopik bronşiyal astmalı olgularda prick testi ve spesifik IgE sonuçlarının değerlendirilmesi.  S. Ü. Tıp Fak Derg 2000;16:9-16. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/12050/
7. Mungan D, Bavbek S, Peksari V, Celik G, Gügey E, Misirligil Z. Trichophyton sensitivity in allergic and nonallergic asthma. Allergy. 2001 Jun;56(6):558-62. doi: 10.1034/j.1398-9995.2001.056006558.x. PMID: 11421904. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11421904/
8. Mungan D, Celik G, Bavbek S, Misirligil Z. Pet allergy: how important for Turkey where there is a low pet ownership rate. Allergy Asthma Proc. 2003 Mar-Apr;24(2):137-42. PMID: 12776448. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12776448/
9. Uzel A, Capan N, Canbakan S, Yurdakul AS, Dursun B. Evaluation of the relationship between cockroach sensitivity and house-dust-mite sensitivity in Turkish asthmatic patients. Respir Med. 2005 Aug;99(8):1032-7. doi: 10.1016/j.rmed.2004.12.013. PMID: 15950145. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15950145/
10. Bavbek S, Erkekol FO, Ceter T, et al. Sensitization to Alternaria and Cladosporium in patients with respiratory allergy and outdoor counts of mold spores in Ankara atmosphere, Turkey. J Asthma. 2006 Aug;43(6):421-6. doi: 10.1080/02770900600710706. PMID: 16952858. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16952858/
11. Ceylan E, Gencer M.  The Aeroallergen Sensitivity of Asthmatic Patients in Şanlıurfa.  Turk Resp J 2006; 7: 48-51. https://thoracrespract.org/en/the-aeroallergen-sensitivity-of-asthmatic-patients-in-sanliurfa-132046
12. Ozol D, Koca C, Mete E, Yigitoğlu R. Influence of atopy on asthma severity in adult female patients. J Investig Allergol Clin Immunol. 2008;18(1):36-40. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/18361100/
13. Aydoğan Ö, Erdinç M, Aytemur ZA, Sin A, Savaş R. Allergic Bronchopulmonary Aspergillosis in Patients with Moderate and Severe Asthma. Thorac Res Pract 2008; 9: 151-156. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/85604/orta-ve-agir-astimli-olgularda-alerjik-bronkopulmoner-aspergilloz
14. Kurt E, Ozkan R, Orman A, Calisir C, Metintas M. Irreversiblity of remodeled features on high-resolution computerized tomography scans of asthmatic patients on conventional therapy: a 6-year longitudinal study. J Asthma. 2009 Apr;46(3):300-7. doi: 10.1080/02770900902718837. PMID: 19373640. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19373640/
15. Yılmaz A, İnönü H, Öcal GS, ve ark. Tokat bölgesinde astım hastalarında prik test duyarlılığı ve duyarlılığın solunum fonksiyon testleri ile ilişkisi. Asthma Allergy Immunol 2009;7:44-51. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/99475/tokat-bolgesinde-astim-hastalarinda-prik-test-duyarliligi-ve-duyarliligin-solunum-fonksiyon-testleri-ile-iliskisi
16. Celikel S, Isik SR, Demir AU, Karakaya G, Kalyoncu AF. Are chronic urticaria, analgesic intolerance and seasonal rhinitis markers of different severities and phenotypes of the asthma they accompany? Allergol Immunopathol (Madr). 2010 Nov-Dec;38(6):313-20. doi: 10.1016/j.aller.2010.01.006. Epub 2010 Jun 9. PMID: 20542623. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/20542623/
17. Bayram A, Oymak S, Gülmez İ, Demir R, Büyükoğlan H. Astımda atopi ve alerjik rinit sıklığı. Erciyes Tıp Dergisi 2010;32:27-34. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/105519/astimda-atopi-ve-alerjik-rinit-sikligi
18. Bavbek S, Yilmaz I, Celik G, et al. Prevalence of aspirin-exacerbated respiratory disease in patients with asthma in Turkey: a cross-sectional survey. Allergol Immunopathol (Madr). 2012 Jul-Aug;40(4):225-30. doi: 10.1016/j.aller.2011.05.015. Epub 2011 Sep 1. PMID: 21889254. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21889254/
19. Havlucu Y, Özdemir L, Yurtman HD, Özdemir B. Hatay / Dörtyol bölgesindeki alerjik semptomlar ile başvuran hastalarda atopi varlığının değerlendirilmesi. Tur Toraks Der 2011;12:5-8. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/119633/hatay-dortyol-bolgesindeki-alerjik-semptomlar-ile-basvuran-hastalarda-atopi-varliginin-degerlendirilmesi
20. Cimrin AH, Akpinar B, Tertemiz KC, et al. Phenotype properties and status of corticosteroid resistance among patients with uncontrolled asthma. Allergol Immunopathol (Madr). 2013 Sep-Oct;41(5):304-9. doi: 10.1016/j.aller.2012.04.009. Epub 2012 Sep 29. PMID: 23026292. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23026292/
21. Sahin F, Yıldız P, Kuskucu A, Kuskucu MA, Karaca N, Midilli K. The effect of CD14 and TLR4 gene polymorphisms on asthma phenotypes in adult Turkish asthma patients: a genetic study. BMC Pulm Med. 2014;14:20. doi: 10.1186/1471-2466-14-20. PMID: 24524443; PMCID: PMC3928321. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24524443/
22. Yildiz F, Mungan D, Gemicioglu B, et al. Asthma phenotypes in Turkey: a multicenter cross-sectional study in adult asthmatics; PHENOTURK study. Clin Respir J. 2017 Mar;11(2):210-223. doi: 10.1111/crj.12326. Epub 2015 Jul 7. PMID: 26073091. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26073091/
23. Sözener ZÇ, Aydın Ö, Mungan D, Mısırlıgil Z. Prognosis of adult asthma: a 7-year follow-up study. Ann Allergy Asthma Immunol. 2015 May;114(5):370-3. doi: 10.1016/j.anai.2015.02.010. Epub 2015 Mar 12. PMID: 25771154. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25771154/
24. Akpınar S, Canbakan S, Mungan D, Başer Y, Akpınar E. Astımlı hastalarda depo akarı duyarlılığı ve ilişkili faktörler. Tuberk Toraks 2015;63: 226 – 234.  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26963305/
25. Zeytun E, Doğan S, Özçiçek F, Ünver E. Sensitivity to House Dust Mites Allergens in Patients with Allergic Asthma in Erzincan Province, Turkey. Türkiye Parazitoloji Dergisi 2017; 41: 34 – 41. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/294209/sensitivity-to-house-dust-mites-allergens-in-patients-with-allergic-asthma-in-erzincan-province-turkey
26. Çelebi Sözener Z, Çiftci F, Aydın Ö, Mungan D. Astımda sistemik komorbiditeler: Kontrol, ağırlık ve fenotip ile ilişkisi [Relation of systemic comorbidities in asthma with disease: control, severity and phenotype]. Tuberk Toraks. 2018 Dec;66(4):288-296. Turkish. doi: 10.5578/tt.67629. PMID: 30683023. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30683023/
27. Yılmaz I, Bahçecioğlu SN, Türk M, Tutar N, Oymak FS, Gülmez İ. Last station in the eosinophilic asthma with chronic rhinosinusitis and/or nasal polyposis march: Eosinophilic asthma with radiological findings associated with blood eosinophilia. J Asthma. 2019 Feb;56(2):111-117. doi: 10.1080/02770903.2018.1443469. Epub 2018 Apr 3. PMID: 29611776. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29611776/
28. Ediger D, Günaydın FE, Erbay M, Şeker Ü. Trends of sensitization to aeroallergens in patients with allergic rhinitis and asthma in the city of Bursa, South Marmara Sea Region of Turkey. Turk J Med Sci. 2020 Apr 9;50(2):330-336. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31905488/
29. Karadoğan D, Telatar TG, Dönmez H, Dursun AB. Relationship between aeroallergen sensitization pattern and clinical features in adult asthmatics. Heliyon. 2023 May; 9(5): e15708. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37159703/
30. Celik GE, Aydin O, Gokmen D, et al. Picturing asthma in Turkey: results from the Turkish adult asthma registry. J Asthma. 2023 Nov;60(11):1973-1986. doi: 10.1080/02770903.2023.2206902. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37096963/